Softwarelicenties vergelijken: abonnement, eeuwigdurend en open source

Softwarelicenties vergelijken: waarom abonnement, eeuwigdurend en open source naast elkaar staan

Er bestaan drie hoofdmodellen voor softwaregebruik. Bij een eeuwigdurende licentie betaal je eenmalig en gebruik je de software voor onbepaalde tijd (Softtrader). Een abonnement is huren: cloudlicenties neem je via een partner af, niet rechtstreeks bij de fabrikant.

Je rekent per maand of per jaar af en past aantallen aan als je organisatie verandert (OnnIT). Open source houdt in dat de broncode voor iedereen in te zien is. Onder de licentie mag je de software vrij gebruiken, bestuderen, aanpassen en verspreiden (Pianoo).

In de praktijk lopen de modellen door elkaar. Een volumelicentie installeer je meerdere keren met één licentiecode en wordt doorgaans aangeboden vanaf vijf gebruikers. De contractvorm eromheen kan een eeuwigdurend gebruiksrecht of een abonnement zijn (OnnIT). Je vergelijkt dus niet alleen de licentie, maar ook de contractvorm, de looptijd en de voorwaarden van de fabrikant.

Welke vorm past, hangt volgens de veelgestelde vragen van OnnIT af van je organisatie én van de regels van de fabrikant. Die regels wijzigen regelmatig. Bij closed source betaal je voor een gebruikerslicentie en onderhoudt de leverancier doorgaans de software. Open source licenties kunnen verplichtingen bevatten over het publiceren van verbeteringen en het noemen van auteurs (Pianoo).

Vergelijk daarom op kosten over de hele looptijd, flexibiliteit om aantallen te wijzigen, support en updates, transparantie en afhankelijkheid van de leverancier.

Voor de vergelijking betekent dit: abonnement, eeuwigdurend en open source hebben elk een eigen contractvorm, looptijd en set voorwaarden. Abonnement kent CSP, Enterprise Agreement, EAS en SPLA; eeuwigdurend kent een eenmalige betaling met beperkte supportperiode; open source kent licentievoorwaarden zoals de EUPL.

Maak de vergelijking per model concreet: wie onderhoudt de software, welke rechten krijg je, en hoe lang zit je vast? Die vragen leiden tot verschillende keuzes bij abonnement, eeuwigdurend en open source.

Abonnement: betalen voor gebruik, flexibiliteit en lagere instapkosten

Bij een abonnement betaal je periodiek voor gebruik. Via het CSP-programma (Cloud Solution Provider) neem je cloudlicenties via een partner af. Je rekent per maand of per jaar af en past aantallen aan als je organisatie verandert. Dat kan al vanaf een handvol gebruikers; honderden zijn niet nodig (OnnIT).

Kies je voor maandelijkse afname, dan betaal je naar gebruik en voer je wijzigingen direct door. Jaarlijkse afname levert doorgaans een lagere prijs op (OnnIT).

Voor grotere aantallen bestaat de Enterprise Agreement: een meerjarig contract met vaste prijzen voor de looptijd. Dat geeft prijszekerheid en gemak. De drempel waarboven dit interessant wordt, verschilt per leverancier en verandert met enige regelmaat (OnnIT).

In de klassieke variant kun je tijdens de looptijd wel uitbreiden, maar niet verlagen. Bij de abonnementsvorm (Enterprise Agreement Subscription, EAS) kunnen aantallen ook naar beneden.

Bij groei hoort een true-up: bij meerjarige contracten meld je periodiek wat er in de tussentijd is bijgekomen, bijvoorbeeld extra gebruikers of installaties. Daarna volgt een naheffing. Met een bijgehouden administratie is dat een formaliteit; zonder actief beheer wordt het een onaangename verrassing (OnnIT).

Lever je software als dienst aan derden, bijvoorbeeld als hosting- of dienstverlener, dan geldt SPLA met maandelijkse rapportage op basis van werkelijk gebruik. Lever je alleen aan je eigen medewerkers, dan is SPLA niet nodig (OnnIT).

Let daarom op de kosten op lange termijn. Reken niet alleen de eerste factuur door, maar ook de jaarlijkse verlenging, tussentijdse uitbreiding en true-up.

Binnen abonnement zijn er vier contractvormen met eigen namen: CSP, Enterprise Agreement, EAS en SPLA. CSP is de partnerroute voor cloudlicenties; EA is meerjarig met vaste prijzen; EAS kan ook verlagen; SPLA geldt voor software als dienst aan derden.

Vergelijk abonnement met eeuwigdurend op de kostencurve: abonnement is periodiek en wordt na een jaar steeds duurder, terwijl eeuwigdurend eenmalig is met hogere startkosten (Softtrader).

Kies bij abonnement tussen maandelijkse afname met betalen naar gebruik en jaarlijkse afname met doorgaans lagere prijs (OnnIT).

Eeuwigdurend: eenmalig betalen, voor onbepaalde tijd gebruiken

Een eeuwigdurende licentie schaf je met één betaling aan en gebruik je daarna voor onbepaalde tijd. De licentie bevat alle functies en wordt geleverd met ondersteuning van de fabrikant voor een beperkte periode. Daarna betaal je een bedrag voor technische ondersteuning en toegang tot alle updates. Softtrader vergelijkt het met een detailhandelsaankoop: één betaling voor een product, met garantie voor een beperkte periode.

Het voordeel zit in de gebruiksrechten en de kostencurve. Na de eenmalige aankoop zijn er geen extra gebruikskosten. Je hebt het recht de software te gebruiken zolang je wilt of nodig hebt. Op lange termijn zijn eeuwigdurende licenties goedkoper dan andere licentietypen: ondanks hogere startkosten wordt software op abonnementsbasis na een jaar steeds duurder (Softtrader).

Het nadeel is de initiële investering: de aanschafkosten zijn aanzienlijk hoger dan bij andere modellen (Softtrader). Na de meegeleverde supportperiode betaal je een bedrag voor technische ondersteuning en toegang tot alle updates, als je die wilt blijven afnemen (Softtrader). Eeuwigdurende licenties bestaan onder meer voor Windows Server, Exchange Server, SharePoint Server, Windows 10 en 11, Project, Office, SQL Server, Visio, Remote Desktop Services, Access en Visual Studio (Softtrader).

Zet eeuwigdurend naast abonnement en open source. Eeuwigdurend betekent eenmalig betalen en daarna geen extra gebruikskosten; abonnement blijft periodiek doorlopen; open source valt onder een licentie met vrijheden en voorwaarden.

De producten met eeuwigdurende licenties zijn Windows Server, Exchange Server, SharePoint Server, Windows 10 en 11, Project, Office, SQL Server, Visio, Remote Desktop Services, Access en Visual Studio (Softtrader). Voor deze producten bepaalt de fabrikant of een abonnementsvorm daarnaast bestaat; die regels wijzigen regelmatig (OnnIT).

Producten met eeuwigdurende licenties (volgens Softtrader)

Open source: broncode vrij gebruiken, bestuderen, aanpassen en verspreiden

Bij open source software is de broncode voor iedereen in te zien, zodat anderen de software kunnen hergebruiken, aanpassen of verder verspreiden (Pianoo). De software mag vrij worden gebruikt, bestudeerd, aangepast en verspreid, maar wel onder de voorwaarden van de open source licentie. Die voorwaarden kunnen inhouden dat verbeteringen op de bestaande broncode ook als open source gepubliceerd moeten worden, of dat alle auteurs altijd genoemd moeten worden (Pianoo).

De meeste open source licenties verbieden dat gebruikers de vrijheden en verantwoordelijkheden verder inperken; uitbreiden mag wel. Alle open source licenties sluiten aansprakelijkheid uit.

Omdat iedereen de software vrij mag gebruiken en aanpassen, hebben auteurs geen controle over hoe anderen hem inzetten. Zij kunnen niet verantwoordelijk worden gehouden voor het gebruik (Pianoo). De keerzijde: de verantwoordelijkheid voor de inzet draag je zelf.

De broncode bestuderen, aanpassen of verder verspreiden kan op platforms zoals het Nederlandse code.overheid.nl, het Europese Codeberg of platforms als GitHub en GitLab. Zo blijft de software transparant en betrouwbaar, en is hij inzichtelijk en herbruikbaar voor andere organisaties (Pianoo).

Voor overheidsorganisaties gelden daarnaast wettelijke kaders. Sinds 1 mei 2022 bepaalt de Wet open overheid (Woo) dat belangrijke overheidsinformatie actief openbaar moet worden gemaakt. Ook broncode valt onder de Woo. Na een Woo-verzoek moet een overheid soms de broncode openbaren, zoals bij de broncode van DigiD.

De Wet hergebruik overheidsinformatie (Who) voegt een inspanningsverplichting toe: alle openbare overheidsinformatie, waaronder software, moet zo makkelijk mogelijk vrij beschikbaar zijn. Dat betekent dat software die de overheid zelf ontwikkelt of laat ontwikkelen als open source gepubliceerd moet worden. De wet noemt de European Union Public License als voorkeurslicentie (Pianoo).

Open source licenties bestaan in ongeveer veertig varianten. De GNU General Public License (GPL) versie 3 is er een; de European Union Public License (EUPL) is de voorkeurslicentie voor software die de overheid zelf ontwikkelt of laat ontwikkelen (Pianoo).

Vergelijk de licentievoorwaarden per model: bij open source kunnen verbeteringen gepubliceerd moeten worden of moet je alle auteurs noemen. Alle open source licenties sluiten aansprakelijkheid uit (Pianoo).

Voor een aanbestedende dienst geldt: door open source software in te kopen voldoe je aan de geldende inspanningsverplichtingen (Pianoo).

Belangrijkste licentievoorwaarden en wetgeving

Afhankelijkheid en digitale autonomie: vendor lock-in versus open source

Bij closed source (propriëtare) software kun je de broncode niet inzien en niet aanpassen. Je betaalt voor een gebruikerslicentie en tekent eventueel een geheimhoudingsverklaring. Vaak hoort bij de licentie dat de leverancier de software onderhoudt en kwetsbaarheden oplost, maar dat kun je slechts beperkt controleren. Zolang de leverancier naar tevredenheid levert, ervaar je gemak; de keerzijde is afhankelijkheid van die leverancier, omdat je geen of beperkte controle hebt (Pianoo).

Open source draagt bij aan de digitale autonomie en soevereiniteit van jouw organisatie en van de overheid als geheel (Pianoo). Het kabinet noemt open source een fundamenteel middel ter versterking van technologische soevereiniteit.

In het Europese Techsoevereiniteitspakket wordt open source in de open source strategie gezien als een strategisch middel om strategische afhankelijkheden van Amerikaanse techbedrijven te verminderen. Het kabinet is positief over die strategie.

Het kabinet tekent daarbij aan dat de inzet op open source en Europese alternatieven juist ook moet voorkomen dat vendor lock-in bij een Amerikaanse aanbieder wordt vervangen door vendor lock-in bij een Europese aanbieder (Security.NL).

Het kabinetsbeleid omvat verder een 'open, tenzij'-aanpak voor software die voor de overheid wordt ontwikkeld. Ook stimuleert het de ontwikkeling en opschaling van open source alternatieven en 'digitale gemeenschapsgoederen', bijvoorbeeld voor kantoorsoftware. Daarnaast jaagt het open source aan in aanbestedingsprocedures. Er wordt onderzocht hoe een Open Source Programme Office (OSPO) kan worden opgericht dat opensourcebeleid ontwikkelt en coördineert (Security.NL).

Vergelijk afhankelijkheid per model: closed source geeft gemak zolang de leverancier levert, maar beperkt je controle. Open source geeft vrijheid om te gebruiken, bestuderen, aanpassen en verspreiden, met eigen verantwoordelijkheid voor de inzet (Pianoo).

Het kabinet noemt open source fundamenteel voor technologische soevereiniteit. Het wil voorkomen dat vendor lock-in bij een Amerikaanse aanbieder wordt vervangen door vendor lock-in bij een Europese aanbieder (Security.NL).

Voordelen en nadelen per licentietype

Vergelijking op kerncriteria: kosten, flexibiliteit, support, transparantie en afhankelijkheid

Zet de modellen naast elkaar op vijf punten. Kijk bij kosten naar de totale uitgave over de periode waarin je de software nodig hebt: eenmalig bij eeuwigdurend, periodiek bij abonnement en gebruik onder de licentie bij open source. Kijk bij flexibiliteit naar hoe eenvoudig je aantallen of gebruik kunt aanpassen en hoe lang je vastzit.

Kijk bij support naar wie onderhoud en kwetsbaarheden oplost en welke periode is inbegrepen. Kijk bij transparantie naar of je de broncode kunt inzien en aanpassen. Kijk bij afhankelijkheid naar hoe makkelijk je kunt overstappen en of de leverancier je keuzes beperkt.

Op kosten: eeuwigdurend is een eenmalige betaling met daarna geen extra gebruikskosten, maar met hogere startkosten. Abonnement is periodiek en wordt na een jaar steeds duurder; open source mag vrij gebruikt worden onder de licentie (Softtrader, Pianoo).

Op flexibiliteit: bij abonnement pas je aantallen aan. Maandafname betekent betalen naar gebruik, jaarafname levert doorgaans een lagere prijs op; EA laat klassiek alleen uitbreiden, EAS kan ook verlagen. Eeuwigdurend legt het recht eenmalig vast voor onbepaalde tijd (OnnIT).

Op support en updates: bij eeuwigdurend is ondersteuning van de fabrikant voor een beperkte periode inbegrepen; daarna betaal je voor technische ondersteuning en toegang tot alle updates. Bij closed source onderhoudt de leverancier vaak de software en lost kwetsbaarheden op, maar dat kun je beperkt controleren (Softtrader, Pianoo).

Op transparantie: bij open source kun je de broncode inzien en aanpassen. Bij closed source kan dat niet; je betaalt voor een gebruikerslicentie en tekent eventueel een geheimhoudingsverklaring (Pianoo).

Op afhankelijkheid: closed source maakt je afhankelijk van de leverancier. Open source draagt bij aan digitale autonomie en soevereiniteit; het kabinet waarschuwt voor Europese vendor lock-in als vervanging van Amerikaanse vendor lock-in (Pianoo, Security.NL).

Op leverancierskeuze: abonnement kent CSP, Enterprise Agreement, EAS en SPLA. Eeuwigdurend kent producten als Windows Server, Exchange Server, SharePoint Server, Office, SQL Server en Visual Studio. Open source kent licenties zoals de GPL versie 3 en de EUPL als voorkeurslicentie voor overheidssoftware (OnnIT, Softtrader, Pianoo).

Zo vergelijk je abonnement, eeuwigdurend en open source op dezelfde vijf criteria.

Welk model past bij welke situatie?

Kies een abonnement als je behoefte en aantallen naar verwachting veranderen. Kies eeuwigdurend als de behoefte langdurig stabiel is en je een eenmalige investering wilt doen. Kies open source als transparantie, zelf aanpassen en digitale autonomie zwaar wegen, vooral bij overheidssoftware.

Gebruik geen vaste drempel of vuistregel voor de overstap naar een meerjarig contract. Die drempel verschilt per leverancier en verandert met enige regelmaat. Laat de rekening voor jouw situatie maken (OnnIT).

Overweeg open source als je onder de Woo broncode moet kunnen openbaren of onder de Who software vrij beschikbaar moet stellen. De EUPL is dan de voorkeurslicentie (Pianoo).

Kies abonnement als je CSP, Enterprise Agreement of EAS nodig hebt voor groeiende aantallen. Kies eeuwigdurend voor producten als Windows Server, Office of SQL Server als je eenmalig wilt investeren (Softtrader).

Kies SPLA alleen als je software als dienst aan derden aanbiedt; lever je aan eigen medewerkers, dan is SPLA niet nodig (OnnIT).

Aandachtspunten en conclusie: geen standaardkeuze, maar een afweging per organisatie

Controleer bij de uiteindelijke keuze deze punten. Let bij eeuwigdurend op de support- en updateafspraken en het bedrag dat na de meegeleverde periode geldt (Softtrader). Let bij abonnement op de contractmechanismen voor uitbreiden, verlagen en true-up.

Let er ook op of SPLA van toepassing is als je software als dienst aan derden aanbiedt (OnnIT). Let bij open source op de licentieverplichtingen en de aansprakelijkheidsuitsluiting (Pianoo). Laat daarnaast de rekening voor jouw situatie maken en leg de gekozen aantallen, looptijd en administratie voor rapportages vast, zodat een true-up geen verrassing wordt (OnnIT).

Neem in de leverancierskeuze mee of open source in aanbestedingsprocedures wordt aangemoedigd. Voor software die voor de overheid wordt ontwikkeld geldt een 'open, tenzij'-aanpak (Security.NL).

Vergelijk ten slotte abonnement, eeuwigdurend en open source op kosten, flexibiliteit, support, transparantie en afhankelijkheid. Laat de rekening voor jouw situatie maken; een vaste drempel voor een meerjarig contract bestaat niet (OnnIT).

Leg de gekozen licentievorm, aantallen, looptijd en administratie vast. Zo wordt een true-up een formaliteit en geen naheffing met verrassing (OnnIT).

Aandachtspunten bij keuze van licentie